Pojam i značaj ustava

 

Država, njen ustav i ustavnost su tvorevine modernog vremena. Ali da bi uopšte mogli da pristupimo temi iz naslova rada, moramo razumeti pojam, kao i sam značaj ustava.  

 

Ideju ustava možemo posmatrati kao potrebu za postojanjem glavnog i fundamentalnog  zakona. Takođe, ustav možemo shvatiti i kao sredstvo za ustanovljavanje ličnih prava i sloboda. Konačno, posmatran kroz političku prizmu ustav može biti i sredstvo ograničenja vlasti. Volton H. Hamilton, američki profesor prava, kaže da ustav nije ništa drugo do glavni i najviši zakon o državnoj vlasti kojim se ujedno i štite prava i slobode pojedinaca, izložen u pisanoj formi. 

 

Normativni pojam ustava podrazumeva da je ustav skup normi. U normativnom smislu razlikujemo materijalni i formalni smisao. Materijalni smisao nam sugeriše da je ustav pravni akt koji obuhvata norme kojima se regulišu opšti odnosi pojedinaca međusobno kao i pojedinaca i države. Sa druge strane formalni smisao ustava se svodi na akt koji je najviše pravne snage.

 

Pored normativnog, za potpuno razumevanje pojma ustava treba navesti i politički pojam ustava. Po njemu, ustav postoji u političkom smislu onda  kada je onemogućena subjektivnost, samovolja i zloupotreba nosioca državne vlasti.

 

Nakon svega navedenog i sjedinjavanjem najbitnjih elemenata prethodnih definicija ustav možemo definisati kao najviši pravni akt u sistemu opštih akata jedne države, koji uređuje najbitnije odnose u državi, a pre svega samu državnu organizaciju i ovlašćenja državnih organa, kao i slobode i prava građana.

 

Ako se okrenemo na istoriju, ideja ustava potiče još iz antike, ali je intenzivirana sa teoretičarima društvenog ugovora, usled njihove borbe za ograničenje državne vlasti.

 

Prvi moderni ustav je  Ustav SAD  iz 1787. godine, a ustave možemo i deliti  prema tome da li su pisani ili ne, kodifikovani ili ne ili pak po težini promene. Sada, kada smo razumeli sam pojam ustava i njegov značaj, kao i posle kratkog osvrta na njegovu istoriju i načine podele, možemo preći na na samu temu ovog rada,

 

Ustavnost Srbije u XIX  veku

 

Ustavno pitanje  u Srbiji javlja se  sa početkom srpske revolucije, tačnije tokom njenog prvog ustanka iz 1804. godine, prve obrise dobijajući kroz ustavne akte i mnogobrojne nacrte i ostaće otvoreno kroz čitavu istoriju Kneževine, potom Kraljevine Srbije, da bi i danas više od dva veka kasnije, zadržalo svoju aktuelnost.

 

Kako bi jasnije objasnili i efikasnije pristupili ovoj temi koristićemo se preiodizacijom srpske ustavnosi u 19. veku kroz pet perioda : doba stvaranja vladalčke vlasti, doba činovničke oligarhije, vladavna ustavobranitelja i Aleksandra - doba policijske države, doba ustavnosti i doba parlamentarizma.

 

Ovu perodizaciju izvršio je Slobodan Jovanović.

 

Doba stvaranja vladalačke vlasti

 

Sa izbijanjem Srpske revolucije, na čijem čelu će biti vožd Đorđe Petrović, kasnije prozvan Karađorđe, počinju i prvi problemi uređenja vlasti u tek stvorenoj državi, dodatno otežani oblasnim separatizmom, Karađorđevom voljom za neograničenom vlašću i namere vojvoda da vlast drže u svojim rukama. Pored navedenih prbolema treba istaći da se u ovom periodu i strane sile, poput Rusije i Austrije, nadmeću za sprovođenje svojih interesa. Direktna posledica umešanosti stranih sila biće nastanak kako domaćih tako i stranih ustavnih nacrta.

 

Tokom ovog perioda, odnosno tokom Prvog srpskog ustanka nastala su tri ustavna akta, iz 1805, 1808. i 1811.godine.  Pored ovih akata, sačinjena su i tri ruska pravna modela, kako konstituisati valst u Srbiji, dva Rodofinkova nacrta i jedan Paulučijev.  

 

Akt iz 1805. godine, donet na skupštini u Borku, predstavlja prvi pokušaj rešavanja ustavnog pitanja u Srbiji. Njime je uveden Praviteljstvujušči sovjet koji je zamišljen kao centralni organ vlasti uz vrhovnog vožda.

 

Akt iz 1808. godine predstavlja sporazum Karađorđa i Praviteljstvujuščeg sovjeta. Sastojao se iz dve odredbe, prva se odnosila na priznavanje Karađorđa kao vođe ustaničke Srbije i ustanovljavanja dinastije Karađorđevića, dok se druga odnosila na pravilo prema kom vožd donosi svoje odluke u dogovoru i preko Praviteljstvujuščeg Sovjeta.

 

Akt iz 1811. godine, usvojen je na skupštini starešina u Beogradu. U njemu se ponovo navodi priznanje Karađorđa kao jedinog i vrhovnog vođe. Sa druge strane, Sovjet nije više izborno telo, već ima složenije funkcije, odnosno dobija ulogu Vlade koja je sastavljena od popečitelja ali i ulogu Velikog ili Vilajetskog suda. Važno je napomenuti da je ovim aktom ustanovljeno i „opštenarodno ureždenije“ u ustaničkoj Srbiji.

 

Nakon sloma Prvog sprskog ustanka, Srbija je sve do 1830. godine  bila pašaluk u okviru osmanlijskog carstva, da bi joj te iste godine Turska, pod pritiskom Rusije, sultanovim hatišerifom priznala unutrašnju samostalnost. Stoga, nakon 1830. godine  uređenje u Srbiji bilo je određeno Hatišerifom od 3/15.08.1830. godine. Ovaj Hatišerif je predstavljao razradu Akremanske konvencije (ugovor zaključen između Rusije i Osmanskog carstva 1826. godine).

 

Hatišerif iz 1830. godine zagarantovao je pravo na samostalnu ali ne  i nezavisnu unutrašnju upravu. Ona se odnosila na samostalne upravne i sudske organe, vojsku, zdravstvo, prosvetu i crkvene ustanove. Takođe, ovim aktom je Turska isključena iz unutrašnjih poslova Srbije, a tursko stanovništvo je primorano da napusti teritoriju Srbije. Ipak, Srbije je ostala u obavezi plaćanja danka Porti, a u pojedinim utvrđenim gradovima ostala je turska vojska.

 

Može se reći  da je ovom sultanovom naredbom Srbija dobila položaj vazalne države sa nezavisnom unutrašnjom upravom.  Po državnom obliku  bila je nasledna kneževina.

 

Tri godine kasnije, 1833. godine. donet je i drugi Hatišerif koji je samo preciznije odredio granice Srbije, odnosno proširenje u jugoistočnoj Srbiji. Oderdio je visinu danka i pomeren rok za iseljenje Turaka.

 

Ovaj period karakteristiše surova eksploatacija od starne kneza i starešina.  Slobodan Jovanović čak  primećuje  da je Miloš vladao onako kako bi vladao jedan paša turske nacionalnosti, ističući tako istočnjački karakter njegove uprave. Dolazi do čestih pobuna narodna, pa i najpoznatije Miletine bune, iz januara 1835. godine , nakon koje je Miloš morao da popusti pred zahtevima za donošenje ustava i obezbeđenje određenih prava, sigurnosti naroda kao i ograničenja njegove samovolje.  Ustav je donet 2/14.02.1835. godine u Kragujevcu, tadašnjoj prestonici, na praznik Sretenje. Izradio ga je Dimitrije Davidović, sekretar knjaževe kancelarije, po ugledu na francuski Ustav iz 1791. godine.  A po prazniku na koji je donet dobio je ime „ Sretenjski ustav“.

 

Organi vlasti po Sretenjskom ustavu  su knez, državni sabor i  narodna skupština. Knez ima najvišu državnu vlast koju deli sa Državni saborom čije članove on i imenuje. Pored ovoga, knez ima pravo apsolutnog veta na odluke sabora i skupštine. Državni sabor čini 6 ministara, neodređeni broj savetnika, predsednik i glavni sekretar. Ovaj organ je ustanovljen kao odraz želja i htenja  krupnih starešina, a u cilju ograničenja Miloševe apsolutne vlasti.  Narodna skupština imala je ulogu ustavotvornog organa, a bila je nadležna za podnošenje molbi za donošenje zakona i utvrđivanje poreza.

 

Značajna novina pojavljuje se u delu Ustava koji reguliše pitanja opštih ljudskih prava. Taj deo je sadržavao poesban odeljak pod nazivom „Obštenarodna prava Srbina“. Upravo taj odeljak jemčio je pre svega lična prava.

 

Sa svim novinama koje je uneo i raspodelom vlasti koju je uveo, Sretenjski ustav značio je veliki pomak u demokratizaciji i modernizaciji srpske države. Međutim, bio je kratog veka s obzirom da su ga velike sile okarakterisal kao „republikanski“ i bile nazadovoljne sa njim. Porta mu se protivila iz razloga što je ustav najviši pravni akt jedne samostalne države, a Srbija je ipak tada bila vazalna kneževina Osmanskog carstva. Austrija je bila protiv ustava jer ga ni sama nije imala, dok je Rusija komentarisala ustav kao „francuski rasad u truskoj šumi“.  Miloš je „jedva dočekao“ ove iraze nezadovoljstva i već posle 58 dana nakon donošenja suspendovao ustav. Od Sretenjskog ustava ostao je samo naziv Državni savet i danak od šest taliera umesto deset, kao jedna od odluka skupštine.  

 

Ukidanjem Sretenjskog ustava  se završava „Doba stvaranja vladalačke vlasti“.

 

 

Doba činovničke oligarhije

 

Ubrzo nakon ukidanja Sretenjskog ustava, ponovo se oživljava ustavno pitanje u tadašnjoj Kneževini. Nastavljaju se sukobi između Miloša i starešina, nakon čega Miloš popušta i pod velikim pritiskom donosi 10/22.12.1838. godine, novi ustav koji je nazvan „Turski ustav“, s obzirom da je donet u vidu hatišerifa i potpisan od strane sultana, u Istambulu.

 

Prema ovom ustavu najvažniji organi vlasti su  nasledni knez, centralna vlada sastavljena od tri ministra (unutrašnjih poslova, finansija i pravde) i Savet koji se sastojao od sedamnaest stalnih članova. Jedna od najvažnijih odlika ovog ustava jeste što je u nadležnost kneza svrstano pravo izvršavanja zakona, u okviru kojeg je Miloš mogao samostalno imenovati i razrešavati činovnike i zapovedati vojskom. Upravo ovako uređena izvršna vlast omogućila je Milošu da stvori apsolutistički činovnički aparat te uopšte ne čudi opredeljenje Slobodana Jovanovića da ovaj period 19. veka nazove periodom činovničke oligarhije. Pored ovih ingerencija, knez se starao i o određivanju i prikupljanju javnih dažbina, a interesantno je i  primetiti da je Miloš učestovao i u vršenju sakralne vlasti i to kroz učešće u izboru mitropolita.

 

U pogledu zakonodavne vlasti, Savet je, barem na papiru bio ravnopravan sa knezom. Ipak ukoliko se uzme u obzir činjenica da je upravo knez birao i predsednika i članove saveta, kao da je uživao i pravo apsolutnog veta, jasno je da je ograničenje Miloševe vlasti postojalo samo na papiru.

 

Ovaj ustav se pored izvršne i zakonodavne vlasti bavi i sudskom vlasti. Prvi put sudska vlast je odvojena od upravne Prema njemu, ustanovljeni su primiriteljni sudovi tj. seoski sudovi. Oni su predstavljali sudove prvog stepena, a u drugom stepenu, prema ovom ustavu, postupali su apelacioni sud i Vrhovni sud.

 

Hatišerifom iz 1838. godine, predviđena je administrativno-teritorijalna podela države na okruge koji se sastoje od srezova, a ovi od više sela i gradova.

 

Na kraju, važno je napomenuti još neke novine koje je uveo ovaj akt. Proglašena je potpuna sloboda trgovine, ukinut je kuluk svake vrste, prvi put je priznato pravo svojine građanima Srbije i pravo da njome slobodno raspolažu, a u skladu sa tim, zabranio je uspostavljanje feudalnih odnosa.

 

Turski ustav je delimično ograničio samovolju kneza uvodeći Savet sa kojim je delio zakonodavnu vlast. Njegova namena jeste bilo rešavanje sukoba između  Miloša i starešina ali i pored toga što je ograničenje vlasti bilo formalnog karaktera, Milošu ovakvo ograničenje vlasti nije odgovaralo pa je 1938. godine abdicirao. Miloševom abdikacijom se završava „doba činovničke oligarhije“.

 

Vladavina Aleksandra i ustavobranitelja  -  Doba policijske države

 

Nakon abdikacije,  Miloša nasleđuje najstariji sin Milan koji samo posle nekoliko nedelja umire od tuberkuloze. Zemljom je do punoletsva Mihaila upravljalo namesništvo, koje su činili: Jevrem Obrenović, Toma Vučić Perišić i Avram Petronijević. Upravo u tom periodu jača politički uticaj ustavobranitelja, tj političke grupacije koja je predstavljla opoziciju Obrenovićima. Mihailo dolazi na vlast 1840. godine, ali njegova vladavina je bila kratog veka. Naime, samo tri godine kasnije,  zbačen je sa vlasti perfidnim delovanjem  ustavobranitelja. Odmah po zbacivanju Mihaila, sazvana je Narodna skupština u Beogradu koja je proglasila Aleksandra Karađorđevića za kneza.

 

Ovaj period karakteristiše jačanje Saveta i njegova oligarhijska vladavina, najveći doprinnosi te vladavine bili su  donošenje pisanih zakona, jasnije odvajanje upravne od sudske vlasti (nadovezuje se odredbe Turskog ustava), podela centralne uprave na ministarstva, uvođenje činoničke nezavisnosti. Takođe, za vreme vladavine ustavobranitelja, dolazi do razvijanja državno-pravnih odnosa i ustanova. Direktna posledica tog razvitka, bila je organizovanje boljeg mehanizma vlasti koji je Kneževinu Srbiju više ekonomski i politički približio razvijenim zemljama Evrope. 

 

Treba navesti da se za vreme ustavobranitelja prvi put javljaju pravozastupnici,. Ipak ustavobranitelji su u Uredbu o ustrojstvu Saveta, uneli odredbu po kojoj knez može postaviti savetnika po predlogu Saveta, kao i da ministri mogu biti samo iz redova Saveta. Time je u potpunosti ojačao oligarhijski karakter Saveta. Za vreme vladavine ustavobranitelja postojala je neravnopravnost bogatih i siromašnih u pravu. Ime ovog doba polazi od surovoih načina na koje su ustavobranitelji održavali svoju vlast.

 

Odnosi između kneza i Saveta sasvim su se zaoštrili sredinom pedesetih godina. Sukob je doživeo vrhunac u događaju poznatom kao Tenkina zavera (pokšaj ubistva, organizovan od strane Stefana Stefanovića Tenka, a finansiran od novca Miloša Obrenovića). Opozicija kneza jača u godinama koje su usledile da bi konačno 1858. godine bila sazvana Narodna skupština na kojoj je zbačen knez Aleksandar a na presto vraćen sedamdesetosmogodišnji Miloš. Ova skupština je poznatija kao Svetoandrejska. Okončanjem vladavine  Aleksandra završava se vladavina Aleksandra i ustavobranitelja.

 

Miloš umire 1860. godine , a na presto se vraća Mihailo i time otpočinje njegova druga vladavina.  Mihailo je po porvatku na vlast ignorisao ustav iz 1838. godine i doneo niz organskih zakona, bez učešća Porte.

 

  • Zakonom o Državnom savetu, ovaj ogran je od nosioca zakonodavne vlasti po ustavu iz 1838. godine pretvoren u grupu činovnika postavljenih od kneza i zavisnih od njegove volje .
  • Zakonom o Narodnoj skupštini, skupština zadržava svoju stalnost i savetodavnu ulogu, ali je broj poslanika smanjen za četiri puta. Samim tim, postao je podložniji kneževoj kontroli.
  • Zakonom o centralnoj državnoj upravi, formiran je poseban Ministarski savet, koji je kao i ostali organi bio pod kontrolom kneza.
  • Zakonom o narodnoj vojsci, Mihailo je uveo opštu vojnu obavezu, kao i i novinu obučavanja vojnika u blizini stanovanja.
  • Zakonom o činovnicima građanskog reda, bilo je omogućeno Mihailu otpuštanje jednog broja činovnika karađorđevićevaca.
  • Zakonom o ustraojstvu opština i opštinskih vlasti, izvršena je potpuna centralizacija uprave.

 

Upravo dejstvom ovih zakona Mihailo je sjedinio sve vlasti kod sebe, načinio ostale organe vlasti podređenima u odnosu na njega, „otarasio“ se pristalica Karađorđevića i centralizovao vlast u državi.

 

Mihailo je ubijen 1968. godine i time je završeno doba policijske države. Za vreme vladavine Aleksandra i  ustavobranitelja, donet je jedan vrlo važan pravni akt za kompletnu ustavnost Srbije. Reč je o Srpskom građanskom zakoniku (u daljem tekstu SGZ) Donet 1844. godine, prestavljao je  recepciju Opšteg građanskoh zakonika Austrije (OGZ) iz 1811. godine. Značaj ovog zakonika je nesporan, SGZ uvodi neprikosnoveno pravo privatne svojine i samim tim raščišćava put za kapitalistički razvoj Srbije. Pored toga, ovaj zakonik je usmerio Srbiju ka privrednom razvitku.  Interesantno je navesti da pojedini savremeni marksistički ideolozi kritikuju SGZ zbog uvođenja kapitalizma u Srbiju te smatraju da je njime dat pun pravni osnov za eksploataciju radne snage. 

 

Doba ustavnosti

 

Pred kraj svoje vladavine, knez Mihailo postaje svestan da ne može bez opasnosti po sebe i dinastiju i dalje ignorisati razvoj društva i zahteve naroda. Zato daje nalog za izradu ustava čiji je nacrt izradio predsednik apelacije, Radivoje Milojković. U nacrtu je predviđena Narodna skupština, sastavljena iz dva dela: stalni deo i izborni, koji bira narod. Predviđeno je ograničeno pravo glasa, samo za one koji plaćaju poreze. Skupština je imala pravo učešća u zakonodavnoj delatnosti, ali je knez imao bitniju ulogu, s obzirom da on daje predloge zakona, a može ih i samostalno doneti. Međutim i to se knezu učinilo previše liberalnim, pa nacrt nije prihvatio. Posle ubistva Mihaila, na vlast dolazi liberalna desnica, koja ubrzava rad na donošenju ustava. Razlog tome je teška unutrašnja situacija i preteće nezadovoljstvo naroda, a nadasve želje nove buržoazije i poluproleterizovanog i osiromašenog gradskog i seoskog stanovništva.  Svesni svega toga, namesništvo koje su činili Milivoje Petrović Blaznavac, Jovan Ristić i Jovan Gavrilović koji su vršili vlast  u ime maloletnog Milana Obrenovića, osnivaju odbor od 76 članova čiji je zadatak bio izrada  ustava.

 

Ustav je donet na zasedanju Velike narodne skupštine u Kragujevcu od 10.06 do 20.06 1869. godine i nazvan je Namesnički.  Treba istaći da je ovaj ustav donet suvereno, bez pitanja Porte i traženja njene saglasnosti.

 

Knez je po ovom ustavu imao  zakonodavnu vlast (u neku ruku ograničenu skupštinom), pravo veta,  pravo sazivanja, odlaganja  i raspuštanja skupštine i  postavljanja jedne četvrtine poslanika.

 

Skupština predlaže zakone, nema puno budžetsko pravo ali svojim primedbama na budžet utiče na njega, zakon ne može biti izdat ukinut ili protumačen bez njenog pristanka. Time je skupština, ipak dobila neka prava u zakodavstvu. Kvorum za njeno zasedanje je ¾ poslanika, a odlučivanje  većinsko.

Državni savet je izgubio zakonodavnu vlast i postaje najviši Upravni sud. On rešava žalbe na rešenja ministar, reguliše probleme u odnosima između administrativnih organa vlasti i daje mišljenje po pojedinim predmetima. Vlada i ministri više nisu politički organi i ličnosti koje proizilaze iz Narodne skupštine. Oni po ovom ustavom postaju činovnici koje postavlja i otpušta knez. Odgovorni su i knezu i skupštini ali njihova odgovornost nije više politička već samo krivična.

 

Pored  ustavoljavanja organa vlasti i njihovih ingerencija, ovim ustavom je napravljen značajan pomak u oblasti prava i slobode građana. Predviđeno je pravo na službu, a utvrđene su  lične slobode, slobode govora, slobode štampe, nepovredivosti stana itd.

 

Namesnički ustav dopunjen je naredne 1870. godine, sa nekoliko organskih zakona kojima se razvijaju i dopunjavaju pojedine ustavne odrebe. Doneto je četiri zakona Zakon o poslovnom redu u Narodnoj skupštini, Zakon o poslovnom redu u Državnom savetu, Zakon o ministarskoj odgovornosti, Zakon o štampi i Izborni zakon. Posredstvom ovih zakona uvedena su nova ograničenja narodne volje, stoga je ovaj ustav najviše odgovarao Ristićevim liberalima i delom konzervativcima, otuda se u narodu ovaj ustav naziva i liberalno-radikalni.  Možemo slobodno izvesti zaključak da je ustav bio samo maska za kneževu samovolju pa tako i Svetozar Marković navodi : „ I sada je ostala mogućnost provođenja nasilja i jedna je razlika u tome, što se ranije nazivalo nezakonitim, a sada je to ozakonjeno unapred“.  Pored prividnog ograničenja vlasti kneza nepodobnost ovog ustava ogleda se i u njegovom zaostajanju za društveno – ekonomskim razvitkom tadašnje Srbije. On nije obezbeđivao građanske slobode  i jasno je marginalizovao skupštinu davajući joj samo parcijalna prava.

 

Sa druge, strane pored jasno navedenih i argumentovanih mana, posmatrajući ustavni razvitak Srbije tokom XIX  veka, on ipak jeste donosio određene vrednosti i imao istorijski doprinos koji se ogledao u sledećem :

 

  • podigao je rang skupštine od savetodavnog do zakonodavnog organa, bez obzira na sva ograničenja;
  • predvideo je četvorogodišnji mandat i saziv skupštine svake godine čime je omogućena veća politička aktivnost narodu;
  • dozvolio ulazak u skupštinu i državne poslove jednom broju naprednih ljudi kao što su Ranko Tasić, Milija Milovanović, Dimitrije Kostić i drugih;
  • on je doprineo nezaviznom razvoju Srbije i njenom definitivnom odvajanju od turskog gospodara.

 

 

Političke stranke i međunarodni položaj Srbije

 

Kako bi prešli na poslednje doba ustavnosti u Srbiji tokom devetnaestog veka, moramo se pozabaviti razitkom stranaka u Srbiji kao i položaja srpskog naroda na međunarodnoj sceni. Naime, razvojem kapitalizma u Srbiji i učvršćivanjem državnog aparata, došlo je do pojave političkih stranaka, koje su predstavljale odraz diferenciranja društvenih klasa i njihovih sukoba. Početke političkog grupisanja na bazi određenih političkih programa  ,u Srbiji, pronalazimo još u prvoj polovini 19. veka, a naročito nakon 1848.godina kada su se pojavili liberali i liebralna ideologija. Tek sedamdesetih godina sa pojavom demokratskih pokreta i ulaskom širih narodnih slojeva u politički život, stranke se u osmoj deceniji XIX veka i formalno organizuju a tri glavne bile su liberalna, radikalna i napredna stranka.

 

Liberalna stranka – javlja se sedamdesetih godina, a posle ubistva kneza Mihaila, dolazi na vlast. Međutim, ova stranka na čelu  sa Jovanom Ristićem, osim naziva, nije imala dodirnih tačaka sa liberalizmom. Umesto obećanih unutrašnjih sloboda i spoljne nezavisnosti, kao dva osnovna programska načela, uveli su režim terora i neslobode. Umesto priprema za oslobodilački rat, u spoljnoj politici, njihova ideologija se svela na beskrajno oklevanje i diplomatsko pogađanje. Upravo metodom umerenosti koji su liberali navodili kao glavni princip delovanja, napušteni su napredni i demokratski tokovi. U liberalnoj stranci preovlađuju konzervativni elementi što je i razumljivo kada se ima u vidu da je članstvo u  stranke sačinjavao veliki broj trgovaca, bogatih seljaka, visokih državnih činovnika i više sveštenstvo. Upravo ljudi koji su je činili su i odredili njenu politiku.

 

Radikalna stranka -  nastala osamdesetih godina iz širokih narodnih, uglavnom siromašnih slojeva. U prvoj fazi razvoja, od Timočke bune, ona je predstavljala naprednu sitno-buržoasku  stranku sa tragovima socijalističkog učenja Svetozara Markovića. Ona odlučno napada birokratski poredak u Srbiji i bori se za narodnu upravu. U vreme Timočke bune njeno rukovodstvo pokazuje svu nedoslednost i kolebljivost i glavne vođe  napuštaju siromašne mase i njihove interese. Dolazi do razlaza između stranačkog vođstva i siromašnih seljaka koji se bune, nakon čega uplašeno od pobune naroda, rukovodstvo stranke se odriče svake revolucionarnosti i iskazuje sprenost na saradnju sa monarhijom i krupnom buržoazijom. Ta prilika im se ukazuje već 1885. godine posle Bugarsko-Srpskog rata, kada je nakon poraza kralju bilo neophodno da preko radikala izvuče i sebe i zemlju iz sramote  i time se spasi od definitivnog poraza, gde ga je dovela njegova diktatorska i avanturistička politika. Radikalima je kralj bio potreban da bi se spasli izgnanstva i domogli vlasti. Od tada počinje trgovina kralja i radikala, narodnim masama – radikalskom vojskom, a rezultat toga je dolazak na vlast 1897. godine u savezu sa liberalima. Vođa radikala bio je Nikola Pašić. 

 

Napredna stranka -  objektivne okolnosti, a naročito nezadovoljstvo naroda, koji se okupljao oko nove i još uvek napredne Radikalne stranke, nateralo je dinastiju i liberale da isture jedno novo rukovodstvo i stvore tzv. „tampon stranku“ između radikala i liberala. To je bilo neminovno posle neuspeha u srpsko-turskim ratovima. Cilj ove stranke je u stvari bio, da naročito u prvim mesecima svoje vladavine, obećanjima  odvoje narod od radikala. Kada u tome nije uspela pokazala je svoje pravo lice, kao naslednik Liberalne stranke. Vođa naprednjaka bio je  Milan Piroćanac.  Kakve god idologije i ideje imale i gajile, zajedničko za sve tri stranke bio je cilj održavanja najpovoljnijih uslova za razboj kapitalizma u zemlji. Ipak putem njih Srbija dobija moderniju državu. 

 

Međunarodni položaj Srbije znatno se promenio nakon Srpsko-turskih ratova i Sanstefanskog mira, a na zahtev Austrije sazvan je Berlinski kongres koji je trajao od 13 juna do 13 jula 1878.godine.  Na njemu Srbija dobija nezavnisnost, ali pod uslovom da obezbedi potpunu jedankost svih veroispovesti. Upravo tom odredbom, pripremljen je teren za prodor stranog kapitala u Srbiju, a samim tim i stranog uticaja. Srbija je pored nezavisnosti dobila i proširenje pripajanjem Niškog, Pirotskog, Vranjskog i Topličkog okruga. Berlinskim ugovor Srbija zvanično dobija svoju nezavisnu i suverenu državu.

 

Cena nezavisnosti je upravo bio prodor stranog kapitala, a samim tim i posredno potpadanje pod Austrijski uticaj. Podređenost Austro-ugraskoj podsećala je na odnose sa Turskom.

 

Doba parlamentarizma

 

U želji da sačuva interese svoje dinastije, kralj Milan je pre svoje abdikacije (1889), deklaracijom narodu  od 14.10.1888. godine, obećao donošenje novog i modernijeg ustava. Zato je pozvao sve stranke da mu pomognu u tom poslu, a istvoremeno je naredio saziv Velike narodne skupštine i raspisao izbore. Formiran je odbor od 82 člana, 3 potpredsednika i 15 sekretara iz redova sve tri političke stranke, dok je mesto predsednika zadržao za sebe. Odbor je na svojoj prvoj sednici izabrao uži odbor od 12 članova koji je u roku od mesec dana izradio nacrt ustava. Najspornija pitanja na koje je odbor trebalo da odgovori bila su pitanja o bikameralizmu skupštine, o smrtnoj kazni i načinu  glasanja. Ustav je usvojen 02.01.1889. tj. 21.12.1888. godine (po julijanskom kalendaru), od strane Velike narodne skupštine. U narodu poznat kao „radikalski“ ustav. 

 

Najvažnije odredbe ustava regulišu pravo i položaj skupštine. Prema njemu skupština prvi put dobija punu zakonodavnu inicijativu (čl.34. pravo na predlaganje zakopna pripada kralju i Narodnom predstavništvu).  Pored toga, ovaj organ uživa i puno budžetsko pravo (čl.174. svake godine Narodno predstavništvo odlučuje o usvajanju budžeta ili produženju starog). Važno je navesti da po ovom ustavu vlada postaje odgovorna skupštini (po čl. 136. i 137.  Narodno predstavništvo ima pravo da optuži ministre).

 

Posledice novih ovlašćenja skupštine, stvoren je put za uvođenje paralamentarne vlade u Srbiji tj. parlamentarnog sistema. Reč je o vladi skupštinske većine, koja je na vlasti dok uživa poverenje te većine. Neizglasavanjem budžeta ili izlgasavanjem nepoverenja, vlada mora da vrati mandat. Upravo to nalaže kralju da u vladu uzme ljude iz skupštinske većine. Skupština je jednodomna, a zadržana je i ustanova Velike skupštine koja ima dva puta veći broj poslanika. Ona se saziva kada se rešava o prestolu, izboru kraljevih namesnika, izmena ustava itd. uglavnom najvažnijih administrativnih pitanja. 

 

Po ustavu iz 1888. godine, izbori narodnih poslanika su neposredni, glasanje je tajno a dovoljan broj birača za kandidovanje je 50. Usvojen je proporcionalni sistem, čime je obezbeđeno da i manjina, kao i manje stranke imaju određeni broj poslanika (čl. 93). Ovakvo napredno rešenje je ograničeno zadržavanjem izbornog cenzusa, kao i pravom glasa samo za one koji su navršili 21. godinu i ako plaćaju neposredne godišnje poreze u iznosu od 15 din (čl.85). Takođe mogu biti birani samo oni građani koji plaćaju poreze u iznosu od najmanje 30 dinara (čl 96).

 

Druga, velika grupa ustavnih odredbi odnosila se na lokalnu upravu. Uzet je i model buržoaske uprave. Uvodi se okružna samouprava, tako da uz državne upravne organe, postoje i organi okružne skupštine i stalni okružni odbori (čl.161). U opštinama su kao organi predviđeni Opštinski sud, Opštinski odbor i Opštinski zbor(čl162).

 

Treća velika grupa ustavnih odredbi, regulisala je prava građana. Predviđene su mere zaštite ljudskih prava i sloboda, onemogućen je pritvor bez pismenog rešenja a pritvor najduže traje 4 dana, ukinuta je smrtna kazna, osim u slučaju atentata na kralja i njegov dom. Srpski graćanin ne može biti proteran iz zemlje. Konačno, u pogledu sudova, perdviđena je stalnost sudija. Državni savet ima 16 članova, 8 članova bira kralj od predloženih 16 skupštine.

 

Ovaj ustav  predstavljao je  otelotvorenje poraza apsolutizma u Srbiji. Kao takav, on je predstavljao ogroman ako ne i sudbonosan korak u daljem razvitku srpske države u XIX veku. Bio je jedan od najmodernijih ustava u Evropi tog doba.

 

Zaključak

 

Prateći razvoj ustavnosti u Srbiji do 1888.godine, može se lepo, kao na dlanu, sagledati razvoj srpskog društva i države u celini, od jednog zaostalog, feudalnog društva do kapitalističkog društva sa modernom državnom nadgradnjom, koja nije mnogo, iliti uopšte, zaostajala za tadašnjim državnim uređenjima u Evropi. Krunu razvoja čini ustav iz 1888.godine, koji prekida sa apsolutizmom u Srbiji i uvodi zaista napredni državni oblik – parlamentarnu monarhiju. Reč je o najboljem i najmodernijem ustavu koji je Srbija imala sve do Kraljevine SHS 1918.godine, kada gubi svoju državnost.

 

Ovaj tekst ne predstavlja pravni savet, već stav autora.

 

Autor: Vukašin Stanković, advokatski pripravnik u AK Moravčević Vojnović i partneri

Pravo