Pojam i kriterijumi određivanja izdržavanja maloletnog deteta
Pravo na izdržavanje maloletnog deteta od strane roditelja jedno je od osnovnih prava deteta, a sa druge strane zakonska obaveza roditelja, budući da dete (do određenog uzrasta) nije radno sposobno, te nije u mogućnosti da samostalno zadovolji svoje osnovne potrebe.
Porodični zakon Republike Srbije[1] u čl. 154 propisuje da dete ima pravo na izdržavanje prvenstveno od svojih roditelja, a tek ukoliko roditelji nisu živi ili nemaju dovoljno sredstava za izdržavanje i od drugih krvnih srodnika u pravoj ushodnoj liniji. Dete sa navršenih 15 godina života može da zasnuje radni odnos i privređuje, međutim, ova činjenica ne oslobađa roditelje njihove zakonske obaveze izdržavanja deteta, već stvara obavezu za dete da delimično učestvuje u podmirenju svojih potreba.
Visina izdržavanja se može odrediti, po izboru poverioca izdržavanja, ili u fiksnom mesečnom novčanom iznosu ili u procentu od redovnih mesečnih novčanih primanja dužnika izdržavanja, pod uslovom da u drugom slučaju visina izdržavanja ne može biti manja od 15% niti veća od 50% od redovnih mesečnih novčanih primanja dužnika izdržavanja umanjenih za poreze i doprinose za obavezno socijalno osiguranje (čl. 162 PZ).
Obaveza izdržavanja maloletnog deteta jeste obaveza koja tereti oba roditelja, nezavisno od njihovog bračnog statusa i nezavisno od toga da li roditelj vrši ili ne vrši roditeljsko pravo ili je istog lišen.
Usled razvoda braka roditelja, dete najčešće ostaje da živi samo sa jednim roditeljem koji samostalno vrši roditeljsko pravo, dok se drugi, roditelj koji ne vrši roditeljsko pravo sudskom odlukom obavezuje da doprinosi izdržavanju deteta. Ukoliko tu obavezu (dobrovoljno) ne izvršava, moguće je pokrenuti izvršni postupak na osnovu izvršne isprave (presude) i zahtevati prinudno izvršenje odluke i podneti krivičnu prijavu zbog krivičnog dela nedavanje izdržavanja.
Neretko se dešava da obaveza izdržavanja deteta padne samo na roditelja koji vrši roditeljsko pravo koji u celosti učestvuje u zadovoljenju potreba deteta, te se postavlja pitanje mogućnosti prava regresa od drugog roditelja za iznos datog izdržavanja.
Pravo na regres
Članom 165, stavom 1 Porodičnog zakona propisano je da lice koje je faktički davalo izdržavanje, a nije imalo pravnu obavezu, ima pravo na naknadu od lica koje je po ovom zakonu dužno da daje izdržavanje, a stavom 2 istog člana da ako je više lica istovremeno bilo dužno da daje izdržavanje, njihova obaveza je solidarna.[2]
Ovakva stilizacija navedenog člana dovela je do neujednačene sudske prakse, tj. zauzimanja različitih stavova od strane sudova u pogledu prava roditelja na regres za izdržavanje deteta.
Prima faciae, iz same formulacije „lice koje je faktički davalo izdržavanje, a nije imalo pravnu obavezu”, proizlazi da pravo na regres pripada isključivo (trećem) licu koje zakonom nije obavezano da daje izdržavanje, a ne roditelju koji je snosio sve troškove izdržavanja deteta i koji po zakonu ima obavezu da izdržava svoje dete, što je i stav Vrhovnog kasacionog suda (videti presude Rev 235/21 od 3. 2. 2021. godine, Rev 5610/21 od 14. 12. 2022. godine i Rev 7448/21 od 20. 1. 2022. godine).
Sa druge strane, postavlja se pitanje da li je ovakvo zakonsko rešenje pravično u odnosu na roditelja koji je jedini izdržavao dete.
Apelacioni sud u Beogradu je u odluci Gž2 353/21 od 15. 7. 2021. godine zauzeo stav da roditelj ima pravo da se regresira od drugog roditelja za izdržavanje deteta i naveo sledeće:
„Kako je tužilja roditelj koji je u periodu od prestanka bračne zajednice do podnošenja tužbe isključivo izdržavala zajedničko dete parničnih stranaka i na taj način isplatila veći iznos izdržavanja nego što je bila njena obaveza, s obzirom na njene mogućnosti, to ona ima pravo regresa prema tuženom, kao drugom roditelju, koji u navedenom periodu nije doprinosio izdržavanju zajedničkog deteta. U suprotnom, na strani tuženog došlo bi do sticanja bez osnova, kako je pravilno prvostepeni sud i ocenio, zbog uštede imovine koja nema pravni osnov, jer je tuženi izdatak, plaćanje izdržavanja za zajedničko dete bio dužan da čini po zakonu.”
Slažemo se sa zauzetim stavom suda, jer bi drugačiji stav išao na štetu roditelja koji je sam snosio teret izdržavanja deteta, dok bi drugi roditelj bio neopravdano oslobođen svoje zakonske obaveze.
Imajući u vidu da je zakonska obaveza oba roditelja da izdržavaju dete, mišljenja smo da sudska praksa treba da bude na stanovištu da jedan roditelj može od drugog roditelja zahtevati regres za polovinu učinjenih troškova na ime izdržavanja deteta, dok bi druga polovina troškova padala na njega.
Aktivnu legitimaciju za podnošenje tužbe ima isključivo roditelj ili drugo lice koje je faktički davalo izdržavanje, a ne dete kao izdržavano lice, što je i potvrđeno odlukom Apelacionog suda u Beogradu Gž2 7/14 od 22. 1. 2014. godine kojom je odbijena žalba tužioca kao neosnovana i potvrđena presuda prvostepenog suda kojom je odbijen tužbeni zahtev maloletnog tužioca kao neosnovan.
U slučaju da je očinstvo deteta utvrđeno u znatno kasnijem momentu nakon rođenja deteta, pravo regresa pripada roditelju od momenta kada je utvrđeno očinstvo, odnosno od momenta kada je otac obavezan da doprinosi izdržavanju deteta, budući da nije svojom voljom zanemario svoju obavezu izdržavanja (videti presudu Vrhovnog kasacionog suda Rev 1941/16 od 29. 12. 2016. godine), što smatramo potpuno opravdanim.
Pasivno držanje jednog roditelja nakon prestanka vanbračne zajednice u pogledu nepokretanja postupka za vršenje roditeljskog prava i obavezivanja drugog roditelja da doprinosi izdržavanju deteta nema za posledicu nastanak prava roditelja da za protekli period ostvari naknadu za dato izdržavanje na teret drugog roditelja, što je stav VKS (videti presudu Rev 13739/22 od 29. 9. 2022. godine) koji je, odlučujući po reviziji, preinačio presude nižestepenih sudova i odbio tužbeni zahtev tužilje kao neosnovan navodeći sledeće:
„U odnosu na roditelja sa kojim dete ne živi, a dostupan je za vođenje postupka radi regulisanja dečijeg izdržavanja, pravo deteta se ne može preobraziti u potraživanje roditelja, jer bi to bilo protivno cilju i smislu prava ustanovljenih Porodičnim zakonom.”
Zaključak
Nesporno je da je stilizacija čl. 165 Porodičnog zakona dovela do neujednačene sudske prakse po pitanju prava roditelja na regres od drugog roditelja za izdržavanje deteta, te je neophodno, po mišljenju autora, izmeniti navedeni član i predvideti da pravo na regres ima kako lice koje je davalo izdržavanje iako tu obavezu nije imalo, tako i lice koje je davalo izdržavanje, a imalo je obavezu da to čini u odnosu na lice koje je imalo obavezu da daje izdržavanje, a nije ga davalo, sve u cilju raspodele tereta izdržavanja deteta na oba roditelja koji su po zakonu dužni da zajedno učestvuju u izdržavanju svog deteta.
Autor se ne slaže sa zauzetim stavom sudova u smislu odbijanja tužbenog zahteva usmerenog na regres izdržavanja kao neosnovanog, budući da se na taj način obaveza oba roditelja da izdržavaju svoje dete prevaljuje samo na jednog, roditelja koji vrši roditeljsko pravo i na taj način se taj roditelj dodatno finansijski opterećuje, dok se roditelj koji ne vrši roditeljsko pravo stavlja u povoljniji položaj, te iz tih razloga predlaže izmenu Porodičnog zakona u pogledu prava na regres za dato izdržavanje.
Pitanja i odgovori o pravu na regres za izdržavanje deteta
Da li roditelj može da traži regres za alimentaciju?
Da, u određenim slučajevima sudska praksa priznaje pravo roditelja da traži regres od drugog roditelja za troškove izdržavanja deteta.
Da li Porodični zakon izričito priznaje pravo na regres?
Porodični zakon ne reguliše ovo pitanje potpuno jasno, zbog čega postoji neujednačena sudska praksa.
Ko ima pravo da podnese tužbu za regres?
Pravo na regres ima roditelj ili drugo lice koje je faktički davalo izdržavanje deteta.
Ovaj tekst predstavlja stav autora i ne predstavlja pravni savet. Stavovi izneti u tekstu ne moraju nužno odražavati uređivačku politiku portala.
Autor: Anastasija Spasić, saradnik u nastavi
[1] Porodični zakon Republike Srbije, ,,Službeni glasnik RS”, br. 18/2005, 72/2011 - dr. zakon i 6/2015.
[2] Ratio ove odredbe je da se trećem licu (npr. komšiji, rođaku i dr.) koje nije imalo obavezu da izdržava dete, a to je činilo, omogući da se regresira za dati iznos od roditelja koji imaju zakonsku obavezu da izdržavaju dete i koji su u odnosu na treće lice solidarni dužnici.
Viber kanal LAWLife portal za pravo i privredu.
Pridružite se za najnovije pravne i poslovne informacije.